EugeneW.Holland,                                                                                                                                                                Deleuze ve Guattarı’nin  Anti-Oidipus’u, Şizoanalize Giriş, s.45)

Şizoanaliz kavramı eleştiri yazınımızda yeni bir kavram. Bir düşünce deneyimi olarak tanımlanıyor.[1]

Şizo: Yunanca shizein sözünden geliyor. Bölünmek, parçalanmak, yarılmak gibi anlamları var. 

Şizo, bir üretim biçimidir. Hem bireyin hem de toplumun şizoları vardır, olacaktır. Bir üretim olarak ele alındığında şizoların pazarlanmasından doğal olarak söz etmek olasılığımız yoktur. Çünkü bireye ve topluma ilişkin olan şizoların  bir yarılma, bir parçalanma, bir bölünme halini  içerdikleri düşünüldüğünde  olumlu yönde bir durumun anlatılmasından söz edilemeyeceği anlaşılıyor.

Bireylerde ve toplumlarda oluşan çatlaklıkların, yarıkların ve bölünme, parçalanmaların nedenleri üzerinde çalışan bilim alanları gelişmiştir. Bireylere ilişkin bu durumlara psikoz deniyor.  Psikoz, kişinin tin dünyasıyla ilişkisi oluyor. O dünya her birey için ayrı olduğundan ve dayandığı alanların bireylere göre değişmesi nedeniyle bu alanlarının genişlik ve derinliğinin her bireye göre değişiklik gösterdiğini biliyoruz.

Psikanaliz bilimi psikozları inceliyor ve değerlendiriyor.  Şizoları inceleme yöntemini psikanaliz belirliyor. Bu yöntem, tin dünyasının değerlendirilmesinde kullanılıyor.

Bu yönteme hangi nedenle gereksinim duyuluyor? Sorusu geliyor hemen.  Bu yöntem izlenerek yazın ürünleri derinliğine ve genişliğine değerlendirilebiliyor. Propp’un Masalın Biçimbilimi adlı yapıtında masal incelemelerinin biçimine ilişkin yönteme benzeyen bir yöntemdir şizoanaliz.

Yöntemi ortaya atan ve kullanan Gilles Deleuze’dür. Sonradan, psikanaliz konusunda çalışan arkadaşı Guattarı ile birlikte bu yöntemi kullanarak yapıtlar hazırlamışlardır.[2] Deleuze bu yöntemle Spinoza, Bergson, Nietzsche’yi incelemişti. Bu yapıtlar şizoanalizin en güzel örnekleridir.

17. yy.da yazılmış, Üsküp’lü bir üst düzey kadının mektuplarını S.Murat Tura aynı yöntemle [3]  inceleyerek değerlendirmiştir.

Bu arada bir kavram daha çıkıyor karşımıza: şizofreni.

Bu kavram, shizein (şizo) ve pheren(fren) sözcüklerinden oluşuyor. Yarılmaların, bölünmelerin, parçalanmaların ruh, tin dünyası anlamına geliyor. Şizofreni, psikanalizde bir hastalık adıdır. Yani bir nevrozdur. Şizofrenlerin yarılmış ve parçalanmış tin dünyalarının nedenlerini saptayıp o nedenleri olabildiği kadar bir yana iterek normal bir yaşama kavuşmaları için çaba harcıyor psikanaliz bilimi. Uyguladığı yöntem ise şizoanaliz yöntemidir.

Şizoanalizde önce mevcut olan nevroz hakkında bilgi elde ediliyor. Bu bilgi, psikozun göstergelerini saptamakla ediniliyor. Ardından bu göstergelerin kümelenmesi, ayrılması aşamasına geçiliyor.  Sonra bu göstergelerin neyi ve nasıl temsil ettiği saptanıyor. Bu aşama, bir üretim olarak karşımıza çıkıyor. O üretim pazarlanacak bir üretim değil, bireye ilişkin bir nasıllığın, neliğin tanınmasıdır. Böylece tanımlama aşamasına geçilmiş oluyor.

Bu üç aşama şizoanalizin ana çizgilerini ortaya koyuyor.

Şizoanaliz, bilinçdışı olayları somut biçimde karşımıza getirmede çok işe yarıyor.

Dumrul’un şizolarını konu edinen Deli Dumrul’un Bilinci[4] adlı yapıtta  halen Türkiye’de yaşanmakta olan ve küreselleşme denilen  illetten güç aldığı haykırılan, hem bireysel hem de toplumsal boyutlarda olumsuz değişim ve dönüşümlere bakmak için bilimsel ipuçları olduğunu düşünüyorum. O nedenledir ki, Dumrul’un öyküsünden başlamak istiyorum.

Öyküyü anımsayalım:

Deli Dumrul, kuru bir çay üzerine köprü yaptırmış. Geçenden otuz üç akçe alır, geçmeyen döve döve kırk akçe alıyormuş. “Benden deli, benden güçlü er var mıdır ki çıksın benimle savaşsın; benim erliğim, bahadırlığım, kahramanlığım, yiğitliğim Ruma, Şama gitsin, ün salsın!” diye övünürmüş.

Bir gün köprüsünün yanına bir bölük oba konmuş.  Obada bir iyi güzel yiğit hastalanmış ve ölmüş.  Obadakiler, kimi oğul diye, kimi kardeş diye ağlayarak dehşetli kara feryat koparmışlar.

Ansızın Deli Dumrul dört nala yetişmiş “ Bre kavatlar, ne ağlıyorsunuz, benim köprümün yanında bu gürültü nedir, niye feryat ediyorsunuz?” deyince; “ Hanım, bir güzel yiğidimiz öldü, ona ağlıyoruz…” karşılığını vermişler..

Deli Dumrul, ”yiğidinizi kim öldürdü? Diye sorunca, “ Vallah bey yiğit, Allah Taala’dan buyruk oldu, al kanatlı Azrail o yiğidin canını aldı!” demişler. Deli Dumrul,” Bre, Azrail dediğiniz ne kişidir ki adamın canını alıyor, ya kadir Allah, birliğin varlığın hakkı için Azrail’i benim gözüme göster, savaşayım, çekişeyim, mücadele edeyim, güzel yiğidin canını kurtarayım, bir daha güzel yiğidin canını almasın!” diyerek evine dönmüş.

Dumrul’un sözü Tanrıya  hoş  gelmemiş. “Bak bak, bre deli kavat benim birliğimi tanımıyor, birliğime şükür kılmıyor, benim ulu  dergahımda  gezsin, benlik eylesin” diyerek kızmış ve “ Azrail, var ve o deli kavatın gözüne görün, benzini sarart, canını hırıldat al!” emrini vermiş.

Dumrul kırk yiğit ile yiyip içip otururken ansızın Azrail çıka gelmiş. Onu  ne çavuş görmüş ne kapıcı!

Birden bire Azrail’i gören Dumrul’un görür gözü görmez, tutar elleri tutmaz olmuş. Dünyası kararmış ama yine de Azrail’e,  

 “Bre ne heybetli ihtiyarsın söyle bana
Kazam belam dokunur bugün sana!”

Diyerek seslenmiş.

Azrail:

“Bre deli kavat övünüyordun: Al kanatlı Azrail benim elime geçse, öldüreydim, güzel yiğidin canını onun elinden kurtaraydım diyordun, şimdi bre deli geldim ki senin canını alayım, verir misin yoksa benimle cenk eder misin?” karşılığını vermiş ona.

“Bre, al kanatlı Azrail sen misin? Bu güzel yiğitlerin canını sen mi alıyorsun? Bre Azrail, ben seni geniş yerde istiyordum, dar yerde iyi elime geçtin. Ben seni öldüreyim, güzel yiğidin canını kurtarayım!” diye bağırmış ve ardından, kara kılıcı ile saldırmış Azrail’e. Azrail bir güvercin olup pencereden uçup gitmiş. İnsan oğlunun ejderhası Deli Dumrul elini, eline vurmuş ve kah kah gülmüş. “Yiğitlerim, Azrail’in gözünü öyle korkuttum ki geniş kapıyı bıraktı dar bacadan kaçtı, mademki benim elimden güvercin gibi kuş oldu uçtu, bre ben onu bırakır mıyım doğana aldırmayınca!” diyerek atına binmiş, doğanını eline almış, ardına düşmüş. Evine gelirken Azrail, atınagörünmüş; at ürkmüş ve Dumrul’u kaldırıp yere vurmuş. Başı bunalmış, darda kalmış! Azrail bastırmış. Dumrul,

“Baki kalan settar Tanrı
Benim canımı alacaksan sen al
Azrail’e almağa bırakma!”

Diye yalvarmağa başlamış. Deli Dumrul’un sözü Tanrıya hoş gelmiş ve Azrail’e “madem deli kavat benim birliğimi bildi, birliğime şükür kıldı,  canı yerine can bulsun, onun canı azat olsun!” diye buyurmuş.

Dumrul önce babasına, sonra anasına ve en sonunda da eşine gitmiş.

Babası: ÇokBilgi.Com

“Dünya tatlı can aziz
Canımı kıyamam belli bil
Benden aziz benden sevgili anandır
Oğul anana var!”

Anası:
“Yaman yere varmışsın varamam

Dünya tatlı can aziz

Canımı kıyamam belli bil!”

Eşi ise:

“Bir canda ne var ki sana kıyamamışlar?”

Karşılığını vermiş. Tanrı Azrail’e,” Deli Dumrul’un babasının, anasının canını al!” diyerek, o iki helalliğe yüz kırk yıl ömür vermiş ve  Azrail anasının ve babasının canını almış, onlar da uzun ömür sürmüşler.

Öykü böyle bitiyor.[5]

Şimdi, Dumrul’un şizolarını ele alalım.

1.

Deli Dumrul, güce de yaslanarak her şeye ve herkese “posta koyan” bir yiğittir. Köprüsünden geçenden otuz akça, geçmeyenden de “neden geçmiyorsun?” un hesabı için döve döve kırk akçe almaktadır. Kendini bir yiğit olarak düşünmekte ise de o bir eşkıyadır. Deli Dumrul’u bu bakış açısından değerlendirmek gerekiyor.

2.

İnsanın ölüm karşısındaki çaresizliğinden kaynaklanan bir korkusu var. Bu korku karşısında ezildiği açıkça görülüyor. Tanrının, canı verdiği gibi, alabileceğini biliyor.

3.

Kendisinin varlığını borçlu olduğu anasını ve babasını harcayabiliyor. Ne ki, ona can veren Tanrının yüce gücü karşısında eğilmekten başka yolu yoktur. Çünkü annesi ve babası onu sevmektedirler ve onun büyümesi yetişmesi ve iyi bir yaşan sürmesi için çokça özveride bulunmuşlardır. O özverileri düşündüğünde anasından ve babasından aziz canlarını kendisi için feda etmelerini istemek gibi bir doruk bencillik yolunu seçebiliyor.  Bir başka yarılma da burada karşımıza çıkıyor.

Anası ve babası canlarını vermeyince bu kez Deli Dumrul eşine gidiyor. Ondan canının istiyor. Eşi tereddüt etmeden canının onun için veriyor. Oysa eşi,  anası ve babasına göre “ötekidir.” Kendi canları onu geri çevirmişlerdir ne ki eşi geri çevirmiyor. Burada aileye ve aile ocağının hem bireysel hem de toplumsal açıdan önemi ve değeri ortaya çıkarken bencilliğin neyi yok ettiği de dikkatimizden kaçmıyor.

Eşin özverisi baba ve ananın özverisi ile karşılaştırıldığında eş yanı ağır basıyor. Ana ve baba eşin özverisi karşısında tutumlarından ötürü hiçbir sıkıntı duymuyorlar. Bunu, bir çözüm sunmamış olmalarından anlıyoruz.

Bu noktada Tanrı, Dumrul’a ve eşine uzun bir ömür bağışlıyor.

4.

Deli Dumrul’un Azrail’e karşı çıkacak değin yüksek dozlu bir paranoyası var. Bu paranoya hem davranışlarına hem de sözlerine yansıyor. Azrail ile konuşmalarında söyledikleri bir paranoyadan başka bir şeyin ürünü olamaz.

Dumrul Tanrıyı,  İslam’ın tanımladığı gibi değil, kendisinin anladığı gibi biliyor. Onunla bire bir pazarlık yapıyor adeta. Azrail ile ise, bir insanla olan ilişkiyi yaşıyor sanki. Bu durum onun İslam’ı köklü biçimde değil, salt biçimsel olarak kavradığının göstergesidir.

Saydam yapıtında, bu konuda;

“Deli Dumrul Boyunda Azrail’in, Allah’ın buyruğundaki “Ölüm Ulağı” sıfatıyla kahramanımızın karşısına çıkmasına koşut bir gelişimi, pagan ve “kâfir” Türkleri kılıç zoruyla İslamiyet’e sokma kararlılığını çöldeki Arapların zor kullanmasında görebiliriz. Dumrul ümitsizce Azrail’i aradan çıkararak Allah’la doğrudan ilişkiye geçmeye çalışırken, Allah Dumrul’la yalnızca Azrail aracılığıyla konuşmaktadır. Bu du­rum bir dil ayrılığının (Arapça-Türkçe) yansıması olarak da görülebilir. “Görklü Tanrının” buyruğu ve bağışlayıcılığı, henüz yeni konu­muna yabancılaşma içindeki Türk’e, ancak Kuran dilinin sahibi Araplar aracılığıyla iletilmektedir. “Mârifetullah”§ yani “gnosis”le Türklerin tanışması, İslam’ın dolaysız yaşanması ve içselleştirilmesi, özümsenmesi ancak daha ileri aşamalarda tasavvuf üzerinden olacak, Hoca Ahmed Yesevi’lerin, Hacı Bektaş Veli’lerin, Yunus Emre’lerin gönül ve zihin açıklığını, “yaratıcı” eylemlerini bekleyecektir.”[6]diyor.

“ İslamiyet, eril ilkenin ön plana çıkartıldığı, tek tanrılı bir dindir.[7] Doğayı, yani dişil ilkeyi, yaşamı belirleyici güç olarak kabul eden animist-göçebe Türklerin İslamlaşma süreci, çok zor ve sancılı olmuş; bazı efsanelere de dayanarak resmi tarihin öğretegeldiğinden farklı gelişmiş; çok kan ve gözyaşı dökülmüştür. Başlangıçta sert bir kayaya çarptığını gören, Arap-İslam gücünün ısrarcılığı ve ince politi­kasının meyvelerini vermesi, çok uzun bir zamana gereksinim duy­muştur (Akmnar 1993, Avcıoğlu 1985, Aydın 1994, Çamuroğlu 1992, (İnan 1968). /Burada üzerinde çalışacağımız konu, Türklerin İslamlaş­ma sürecinin, toplumsal-kültürel ve daha çok bireysel-ruhsal karşılık­ları olacaktır”. diye ekliyor.[8]

 Çünkü değinilen bu serüven, Türklerin toplum olarak yeni, değişik, derinliği olan bir inanç alanına girmeleri sırasında yeni şizolar oluşturmuştur.

Ayrıca:

“İslam’ın, anacıl-animist Türklere sunduğu önemli bir olanak vardı: Babacıl (tinsel) inanç sistemine – zorlayarak da olsa- bir kapı açıyor­du. Babacıl yaşam felsefesi, dişil ilkeden, doğa bağımlılığı, kan ve soy bağından uzaklaşma, özerkleşme, bireyselleşmeyi içerir: Allah karşısında tek başına sorumlu olmanın gerektirdiği inanç ve ibadetin belirleyeceği bireysel kimlik, aile ya da boy kimliğinin; “din kardeşli­ği”, “kan kardeşliği”nin yerine geçecektir. Yapılan dini ibadetler ancak onu yapan içindir; ne başkasına şefaat, ne de onun günahını yüklenme vardır… Şahıs, varlığın, benlik ile benlik olmayanı birbirinden ayıran hudutların açıkça şuuruna vardığı, toplumun fertlerinin birbirine bağlılığında kendi irade serbestisi; münasebetini objektif olarak kavradığı bir tekâmül anıdır  (Lahbabi 1972).” Olduğu da unutulmaması gereken  noktadır.[9]

“Dişil ilkenin belirleyiciliğindeki kan bağı olgusu, eril ilkenin bas­kınlığında, milliyet, cins, ırk gözetilmeden, tinsel öğenin insanlar ara­sındaki tek bağlantı öğesi olduğu doktrini ile yer değiştirecektir. Sos­yal olaylardaki ve şamanistik ritüellerdeki grup yaşantısı ve sorumlu­luğunun yerine, İslami ölçütler içindeki Allah-insan bağlantısı, inancın/duanın/ibadetin bireyselliğiyle (ancak bu bireysel eylemliliğin, birlikteliği vurgulayan “ümmet kolektivizmi” ne katkısıyla da) sağlamaktadır. Herkes kendi eyleminden sorumludur; her koyun kendi bacağından asılacaktır.”[10]­

Dumrul’un oba halkı, pagan inançlarına sahip bir topluluktur.[11]  Toprağa dayalı bir kültürün ürünü olarak pagan inancı, doğa güçlerinin inanç konusu olarak öne çıkmasını dayatmıştır. İnsanlar, toprak, su, ağaç, gök gürültüsü, güneş, ay vb. nesnelerde kimi gizil güçlerin saklı olduğuna inanmışlardır.[12] Onlar, bu güçlerin kendilerinin yaşamını yönlendirdiğini sanmaktadırlar. Oysa 8.yy.dan itibaren Türkler Araplarla karşılaştıklarında, İslamiyet’i kabul etmeleri için Arapların, onları sıkıştırdıklarına tanık olmaya başladılar. İslamiyet, tek tanrılı bir din olarak Türkleri en azından ilkler açısından epeyce sarsmış olmalıdır.

Çok tanrılı bir dinden tek tanrılı bir dine çağırıldıklarını görüyorlar. Önce kendi inançlarında direnmeleri çok doğaldı. Ne var ki, Araplar savaş güçleriyle bastırıyorlar. Bu baskının öyle böyle bir baskı olmadığı anlaşılıyor.

5.

“Türkler, 751 yılında Çinlilere karşı Müslüman Araplarla ittifak ettiler. Bu tarihi olaydan sonra İslam’a yönelmeye başladılar. 751 Talas Meydan Muharebesi sonunda; İslamiyet’i yakından gören, inceleyen Türkler, Müslüman olmakla şereflendiler ve yıllarca İslam dininin bayraktarlığını yaptılar.”

” Batıya doğru göç eden Türkler ile kuzeye doğru çıkan Arapların karşılaşmaları çok kanlı geçmiştir. “Resmi Tarih” e bakarsanız 751 yılındaki Talas Savaşı’nda Türkler, Çinlilere karşı Araplara yardım etmişlerdir, Araplar bu sayede savaşı kazanmışlar, sonra da Türkler zaten eski inançları olan Şamanizm e çok yakın ilkeler içeren Müslümanlığı gönüllü olarak benimsemişlerdir. Türklerle Araplar, Talas Savaşı’ndan çok daha önce karşılaşmışlardır. Bu karşılaşma ne yazık ki çok kanlı sayfalarla yazılmıştır. Bu durum Ne Türklerin ne de Arapların suçudur; o dönemin tarihsel gerçekliğidir sadece.”  *

Öte yandan, pagan inancındaki toprak[13], doğuran, üreten, çoğaltan ve doyuran bir güç olarak yaşamın kılcal damarlarına dek işlemiş ve toprak dışındaki tüm doğa güçlerini temsil eden ve tek tanrıda bu güçleri toplamış bulunan İslamiyet’le karşılaşmışlardır.  İslamiyet, onların anacıl (üreten, bakan, yetiştiren, çoğaltan güç olarak) inançlarının tersine eril bir inanç olarak karşılarına çıkıyor ve onları gerçekten kararsızlık ortasında bırakıyordu. Bu yeni inanç kaynağı, doğaya ve onun güçlerine olan bağlılığı ve inancı öte yana itiyor ve yerine bir babacıl inanç[14] getiriyordu. İslamiyet, Tek tanrıya doğanın tüm güçlerini de koruyan, üreten, yetiştiren, bakan,  güç olarak öne çıkıyordu.

Bir baba ve ona inananlar…

Ayrıca bu inanç alanı insanlara aynı inanca, aynı biçimde inanan, dayanışma halinde olan bir topluluk olarak bakılması gerektiğini de söylüyordu. Bu, toplum olmanın yeni ve güçlü bir biçimiydi.

Bu yeni inanç sistemi, yaşamın tümünü kapsıyor ve kimi kurallar koyuyordu.

Örneğin eşkiyalık yapılmamalıydı.

Yapanların öteki insanlara zarar vermelerinden ötürü cezalandırılmaları gerekiyordu. Buradan hak ve hukuk kavramlarına doğru gidilmekteydi.

Bu inanç sistemi, kişisel ve toplumsal ilişkilere de kimi kurallar getiriyordu. Artık tek bir gücün, Tanrının egemenliğinden söz edilecekti. Öyle kişisel, etniksel ve inançsal gücüne yaslanarak hiç kimse hiçbir kimseye güç gösterisi, baskı ve kötülük yapamayacaktı. Böyle davranmayanlar cezalandırılacaklardı.

Deli Dumrul öyküsünde anlatılanlar, bu baskıların, Türkler arasındaki yansımalarından salt bir bölümüdür.

Dumrul’un artık istediği gibi eşkıyalık yapması söz konusu olmayacaktı. Hanlığını, egemenliğini kendi gücüne ve obasının gücüne göre sürdüremeyecekti.  Yaslandığı gücün elinden kayıp gitmesi karşısında bir şeyler yapması gerekiyordu. Ancak kendisine can veren Tanrının o canı geri alabileceğine de inanıyordu. Tanrının emri ile insanların canını alan da kim oluyordu ki? Onunla eski hanlığı, egemenliğinin kendisine verdiği pervasızlıkla, savaşmayı ve ona haddini bildirmeyi denemekten de kaçmıyordu.

Dumrul’un tam bu noktada ortaya çıkan şizolarından biri, Tanrıya karşı çıkamayacağını bildiği için onun Azrail’ine karşı çıkması olayında görünüyor. Onun parçalanmışlığı, bölünmüşlüğü, yarılmışlığı bu noktada ortaya çıkıyor. Bu parçalanmışlıktan çıkabilmek için seçtiği yol,  öteden beri bildiği ve uyguladığı kılıcına ve kendi gücüne inanması ve gereğini yerine getirmesi gerektiğiydi.

Ne var ki bu kez karşısına başka bir inişli çıkışlı bir dünya çıkıyor. Saldırdığı Azrail güvercin oluveriyor. Güvercini Doğan’ı ile avlamak istiyor ya, o da olmuyor. Yani onun kullandığı hiçbir araç ve yol, karşılaştığı inişli çıkışlı dünyasını düzeltmeye yetmiyor. Bu kez Tanrıya yalvarıyor. Canına bir can bulması karşılığında bağışlanacağı söyleniyor. Bu haberi ise öldürmek istediği Azrail getiriyor. Doğal olarak tin dünyası karmakarışık oluyor ve babasına, anasına ve eşine giderek onlardan canına karşılık can istiyor. Fakat yeni bir parçalanma ve bölünme ile karşılaşıyor. Babası ve anası canlarını vermiyorlar. Son çare olarak eşine gidiyor ve eşi canını vermekten çekinmiyor.

Şimdi Dumrul yeni bir tin dünyası içindedir.[15]

O dünyada eşi ve çocukları ile uzun yıllar yaşayacağı bir ömür verilmiştir ona.

6.

Burada aile ocağının hem bireysel hem de toplumsal açıdan önemi ve değeri ortaya çıkarken, bencilliğin neyi yok ettiği de dikkatimizden kaçmıyor.

Eşin özverisi, baba ve ananın özverisi ile karşılaştırıldığında eş tarafı ağır basıyor. Ana ve baba eşin özverisi karşısında tutumlarından ötürü hiçbir sıkıntı duymuyorlar. Bunu, bir çözüm sunmamış olmalarından anlıyoruz.[16]

Arapların Türklerle yaptıkları savaşların, Türk insanın tin dünyasındaki altüst olmaları getirdiğini görüyoruz bu öyküde.

Türklerin bu altüst olan tin dünyalarında İslamiyet’i derinliğine ve genişliğine tanımadan, bu inanç alanına girdiklerini simgeliyor Dumrul’un serüveni.

Onun karmakarışık tin dünyası İslam Coğrafyasında hala sürüyor.

Türkiye’de de bu altüst olmuş tin dünyasını yaşıyoruz. Geniş “çokluklar” içinde,. Dumrul’un yaşadığı parçalanmışlık, bölünmüşlük, yarılmışlıklarla tanımlanabilecek karmaşa dünyası “çokluklarda” aynen yaşamını sürdürüyor.

“Çokluklar”, hala düze çıkamıyor. Neo kapitalizmin tuzağında kıvranıp duruyor.

Sanki  Dumrul’un şizoları…

“Çoklukların” da şizoları var.

 Onlar, “çoklukların” tin dünyalarını sarmalamış ki…

Sorma gitsin!

“Çokluklar” inançları, kimi doğru olmayan yorumlara dayanarak benimsediklerinden, aldatıldıklarının, yanıltıldıklarının ayrımında olamamışlardır. Tıpkı, Dumrul’un düze çıkınca onu bu düzlüğe çıkaran gücün derinliğini düşünmeden, araştırmadan  yeterince ilgilenmeden söylenenlerle  yetinmesi gibi.

Deleuze’ün işaret ettiği ve kazandırdığı şizofreniyi yaşıyor “çokluklar.”

Yarılmalar, parçalanmalar, bölünmeler, tin dünyalarını altüst etmesine karşılık hiçbir şey yapamıyorlar/yapılamıyor!

Bu karmakarışık dünyanın yaratıcıları da bu dalgalarla boğuşan “çokluklardan”  çok mu farklı ki?

Hiç değil!

Savaş kapıda!

Yokluk ve yoksulluk ortadan kaldırılmadıkça bu karmaşa sürecek!

Bu şizoların, savaş, yokluk, parçalanmışlık, kişiliksizlik, akla yaslanmamak, toplumsallığı bozmak, düşmanlık ve kin yanlarıyla değil, özel çıkarlarla ilgileniliyor.

Deli Dumrul’un Azrail’e karşı çıkacak değin yüksek dozlu bir paranoyası var.[17] Bu paranoyanın yansımaları hem davranışlarında hem de sözlerinde vardır. Azrail ile konuşmalarında söyledikleri bir paranoyadan başka bir şeyin ürünü olamaz. Konuyu toplumsalla ilişkilendirdiğimizde kapitalizmle karşı karşıya geliyoruz. Derinlikleri altüst eden neo kapitalizm kirizması, toplumsal katmanlarda öyle yarılmalar ve parçalanmalar yaratıyor ki onların sözü edilen yöntemle ele alınıp değerlendirilmesi, bu durumun somutlanmasını sağlıyor.

Deleuze,  içinde bulunduğumuz ve çok çok etkilendiğimiz bu neo’lu kapitalizmin insan için ve toplumlar için nelere mal olduğunu ortaya koymak ve çözümleri saptamak, uygulamak için felsefe kazanının içindeki çorbayı kocaman bir kepçe ile altüst etmeyi denemektedir şizoanalizle.

Neo’lu  kapitalizmin yok ediciliğinden kurtulmanın yolunda, koca koca dikenler ve koca koca taşlar var!

Kapitalizm, sayısal pazar hesaplarıyla toplumun temelini oluşturan anlamın, inanç sistemlerinin yerini kolaylıkla alabiliyor.

Hele bir de neo soslu ise!

Para hesapları, çıkar hesapları, toplum olmanın anlamını yok ederken; inanç sistemlerinin de o hesapların hem birey hem de toplum için, olabildiği kadar çıkar elde etmek üzere istismar edilmesini getiriyor.

Para, borç yaratmak ve ödeme yoluyla suçu teşvik ediyor; ayrıca suçun hafifletilmesini de sağlıyor. Çünkü ihtiyaçlar var. Onlar giderilmeden ayakta durulamıyor. Yaşamanın ilk koşulları bile sağlanamıyor. O zaman insanlar ve dolayısıyla toplum bu ihtiyaçları sağlamak üzere çabalara giriyor.  Bu çabaların kimisi ya da bir bölümü suç yaratıyor.

Gayrimeşruluk budur!

Paranın çok önde ve değerde olduğu zaman dilimleri, neo’lu kapitalizm yayıldıkça ve derinleştikçe çok yoğunlaşıyor.

Gerek ihtiyaçların sağlanması, gerekse onların bedellerinin ödenmesi sırasında çok çok suç oluşuyor. Öte yandan, kapitalizmin neo’lu olmasından ötürü kazanç ve çıkar sağlayanların suçlarının hafifletilmesi de gözlerin içine baka baka, pekala ve pek güzel sağlanabiliyor!

İşte tam bu dönemlerde, yoğun nevrozlarla karşılaşılıyor. Gerek bireylerde gerekse Toplumda, yarılmaların, çöküntülerin, parçalanma ve bölünmelerin, “bini bir para” bile  etmiyor!

Bu nevrozlar,  psikanalizi ister istemez gündeme getiriyor. Şizoanaliz bu noktada da yolumuzu aydınlatıyor.

Doğru yolu bulmamıza hizmet ediyor.

Kohut, bu alandaki yapıtlarıyla[2] konuya önce açıklık ve derinlik getirmiş, sonra da yeniden yapılanması konusundaki düşüncelerini olaylara ve kendinin yürüttüğü deneylere dayanarak kendiliğin sorunsallığının yeniden yapılandırılmasına ilişkin açıklamalarda bulunmuştur.

Bu kavramı libido, libidinal gelişme kavramları ile ilişkilendirerek anlamlandırmaktadır.§

Kendiliğin tanıtılmasında, kişinin örneğin rüyalarının yorumlanması, o rüyalardan yürünerek yaşamının altında yatan tabanı oluşturmuş pratik yaşam artıklarının ortaya konmasıyla, o çerçeve içinde dünyanın yeniden kurulması, değiştirilmesi ve dönüştürülmesiyle yepyeni ve kişinin kendi alımlamasının ürünü olan ya da yansıması olan bir anlatım birliği kurulabiliyor. Bu anlatımın sesle, çizgi ile kitleye biçim vermekle ya da sözcüklerle yapılması, değiştirilen ve dönüştürülen dünyanın ortaya konulmasından başka bir şey değildir.

Tüm bu çabalar sonucunda ortaya konacak olan ürünün önce kendiliğin bir yansıması olması nedeniyle ve salt bu yanıyla bile sanat ürünü olduğunu kabul etmek zorunluluğu vardır. Ürünün sözcüklerle oluşturularak şiirin belirivermesi olasılığı çok çok yüksektir. Bu ürünün içtenliği, kendiliğin yansıması olmasından ötürü garanti altına alınmış olmaktadır.

Konunun, yaşamla bağlantısı sözcüklerle yapılırken bireysellik kendiliğe yaslandığından şiirin oluşması da sağlanmış olmaktadır.

Kendiliğin şiirde öne çıkması onun şiir olmasını sağlayamaz ama o ürünün şiir olmasının önündeki engelleri ortadan kaldırarak o alandayer almayı dayatır.

Bu, az şey değildir.

Kendiliğin aşkınlıkla doğrudan olan ilişkisi,  konunun ontolojisini değil, öznelliğini de gösterecek biçimde ortaya konmasını sağlayarak, şiirin oluşması için uğranılmak zorunluğu olan duraklardan geçerek olgunluğa ulaşmasını gerçekleştiriyor. Bu yapılanma, edilginliği de içermektedir.

Şiir, değiştirme ve dönüştürme işlevini böyle gerçekleştiriyor. Bunu çok kez söyledik ve yazdık.  Kendiliğin bu çabada içrek olması ve şiirin, ona yaslanarak kökleri ve dalları, yaprakları, meyvalarıyla donanmış  bir ağaç haline gelmesi başlı başına bir değişim ve dönüşümü göstermektedir zaten.

Kendilik, en çok bu değişim ve dönüşümün işlevselliğini sağlamaya yarıyor. Kendilik tabanı üzerine oturmuş olmasa şiir, bu işlevini yerine getirmemiş olacak; öznellik, bireysellik ve kişisellik nitemleri de  gerçekleşemeyecektir.  

Ozan, sözü edilen bu işlerliğin ayrımında olmalıdır.

Kendiliğin şiire katkılarını önceden hesaba katmak gerekiyor. O katkıyı bilmek ve görmek bu işlevin en önünde yer alıyor.

Yine dönüp dolaşıp aynı yere geldiğimizi sanıyorum.

Ne diyorduk,  Şiir İçin Çıkarsamalar üst başlıklı yazılarımızda?

 Evet, yine tam oraya geldik: Felsefeyi enine boyuna kavrama zorunluğumuz vardır. Kendiliğin yolu da oradan geçiyor. Filozofların şiire katkılarını olabildiği kadar aktarmaya çalışmamız da bu gerçekliğin bir gereğiydi.

Şimdi, kendiliği de o alana ekliyoruz.

Kendilik alanından geçen yolun, şiire kestirme bir yol olduğunu söylemeliyim.

 H.Kohut Kendiliğin Çözümlenmesi’nde[3];

”hasta yeryüzünden uzakta, dünyanın çevresini dolanan bir rokettedir. Ancak, denetimini yitirip uzaya fırlamaktan, yörüngesinin merkezinde bulunan yeryüzünün, görünmeyen ama güçlü çekimi sayesinde korunmaktadır”

Biçiminde bir durumu aktarıyor.

Bu durumun içinde yaşamakta olan kişinin, kendiliğindenliğinin içeriğinde dünyaya, insanlara, güzelliklere-çirkinliklere, kişisel ve toplumsal ilişkilere ….. bakışı ne olurdu acaba diye düşünmenin önemine işaret etmeye çalışıyorum. Kendiliğin bu örnekte ne denli geniş ve derin bir dünya yarattığını düşünmenizi istiyorum. Bu dünya uzaya fırlama korkusu içindeki bu bireyin dünyasını çevreleyen bir doğadır sanki. O doğanın kendine özgü yasaları ve kuralları, ilişki biçimleri ve bunun o ürkü içindeki insanda oluşturduğu değişim ve dönüşümün  “neliği”ni aramak gibi ilginç bir çalışmadan söz ediyorum. Şiir için bu durumun çok önemli bir olanak getirdiğini düşünüyorum.  Çiğneye/çiğnene çürük sakız haline gelmiş bir karmakarışık alanda çalışmanın yanında, bu yeni alanın üzerinde durmak ozana çok yeni ve değişik olanaklar sağlayacaktır diye düşünüyorum. Bu olanakların şiir için ufuk açıcı ve ufuk genişletici yanını ozanların değerlendirmelerine bırakmak istiyorum.

Deleuze’ün Türkçeye iki cilt halinde Kapitalizm ve Şizofreni adıyla çevrilen yapıtında, “şizofreni“ kavramından çıkarak, sanatın kaynağına nasıl ulaştığını görüyoruz. Şiir İçin Çıkarsamalar V. üst başlıklı yazımızda, konuya ilişkin açıklamalarda ve yorumlarda bulunulmuştu.

Kendiliğindenlik, kendilik kavramları çerçevesinde yeni şiirler kurulmasını beklemeliyiz.

Küreselleşme, bilindiği gibi zamanın ruhu, toplu durumun dayatması olarak ortaya çıktı. Bu dayatma, kavramı, “yersen!” ile açıklanacak bir kavram, haline getirmiştir.

Küreselleşme, toplumları ve kurumları yeni zaman ve mekân boyutunda birleştirip bütünleştiren evrensel bir süreçtir.

Bu tanımda geçen toplumlar kavramı tüm dünya uluslarını, devletlerini de kapsıyor. Doğal olarak o toplumların bireyleri, yönetimleri, bireysel ilişkileri, inançları ve düşünceleri, gelenekler, vb. bu kavram kapsamındadır. Kurumlar kavramı ise, hangi ulus, topluluk ve devlet olursa olsun onların tüm kurumlarını (merkez, taşra, resmi, sivil vb.) içine alıyor. Zaman kavramı da, bilinmeyen,  bilinemeyen, saptanamayan, üzerinde egemen olunamayan zaman anlamınadır. Mekân kavramı, her türlü organizasyonun ve yerleşimim yeri demektir.

Böyle bir tanımlamanın dışında ne kaldığını bana söyleyebilir misiniz? Çünkü geriye kalan hiçbir şey yoktur, bırakılmamıştır. Bunun anlamı, küreselleşmeyi istersen benimse, istersen benimseme o senin bileceğin bir şey; yersen! demektir!

Bu süreç, böyle bir yapılanma ile etkisi altına aldığı, tüm dünyanın ve toplumların güçlerini kırmayı ve küreselleşmeyi dayatanların istek ve arzularına uygun biçimde davranmak ve yaşamak zorunda olduklarını haykırıyor. Konunun, sosyolojik pek çok yaptırımları ve dayatmaları üzerinde durmak, bu yazının kapsamında olmadığından, salt konumuza yaptığı etkileri deşmeye ve açmaya çalışalım.

Kimlik, bireyin tanımlanması demektir. Kimliğin çok çeşitli ve içerikli yanları bulunuyor. Kimlik kişilik demektir. Kişiliğin oluşmasında küreselleşme denilen bu fırtınanın mutlak anlamda etkisi ve etkinliği altında ezilen kimliğin olduğu apaçık bir gerçekliktir.  Bireyin oluşması sırasında buyurganların isteklerine karşı duracak, karşı çıkacak bireylerin yetişmesinin/ yetiştirilmesinin olanağı yoktur. Yetişiyormuş gibi yapılabilmekte ise de bunun işlevsel bir olanağı olmamaktadır.

Buyurganların isteklerine uygun bireylerin bulunduğu topluluklarda önce kendini kavrama, anlama, anlamlandırma ve ardından çevresini kavrama ve algılamanın yapılan bu kimlik oluşumu tanımına tamamen uygun olacağı apaçıktır. Toplumların biraz ileri gitmelerine olanak tanınmaması önemli bir sınır oluyor.

Buyurganların istek ve arzularına uygun biçimde oluşan ve gelişen birey ve toplukların bu zengin ve gelişmiş buyurganların istek ve arzularına uygun düzenler ve yaşama biçimleri oluşturulmasına karşı bir tutum geliştirilememektedir. Çünkü buyurganlar önceden, tüm bunları düşünerek yeni bir yaşam anlayışı, kavrayışı ve pratiğini bireylere ve topluma yukardan bir afat halinde yağdırarak el aman dedirtene dek, o bireyleri ve toplumları etkisi altına almaktadır. Artık onların istediği bir kültür oluşmaktadır ve o kültür içinde, kültürü oluşturan öteki öğeler de bu genel yapıya uygun olarak etkinlikler göstermeye başlamaktadırlar.

Yazın, sanat, şiir, resim, müzik bireysel ve toplumsal yaşam biçimi hep bu tablonun içinde kurulur, oluşturulur.

Bu duruma bir de  “evrensel olunduğu” havası basılınca, tablo tamamlanmış olmaktadır.

Oysa bu evrensellik değildir. Evrensellik, dünyanın her yanında geçen ve geçerli olan bir kültüre verilen addır.  Yaşanan ise salt buyurganın etkilediği biçimden başka bir şey değildir.

Kimlik,  içinde soy, sop, aile, kabile, ulus, inanç, töre, gelenek, görenek gibi kavramlar ve kavramların kapsamındaki yapılanmaları da kapsıyor.  Buyurganların istediği biçimde oluşan kişiliklerin ve toplumların soylarına bağlılıklarını, aile bağlarının arttırılmasını, inançlarının serbestçe yenine getirilmesini ve geleneklerini, göreneklerini dilekleri gibi yaşatmalarını sağlayıcı yardım ve yasal olanakların sağlanması halinde ortaya, yepyeni ve çok sorunlu toplumsal ve bireysel yapılanmalar çıkıyor. Her yerleşim yerinde, her ailede, kabilede, her inanç grubunda yeni yeni toplumsal adacıklarla yaşamını sürdüren, sürdüreceğini sanan grupçuklarla oluşan bir kocaman kargaşa ile karşılaşılacaktır ki bu kargaşanın yürümesi ancak, bir başka ve daha büyük keşmekeşin ortaya çıkmasına bağlı ve bağımlı olacaktır.

Küreselleşmenin dayattığı bu yapılanmanın içinde şiirin yeri, ancak o soy, sop, aile ve gelenekleri ayakta tutabilecek gücün üretilmesi ile sınırlı olabiliyor.  Sanat alanında ortaya konan ürünlerin evrensel bir kapsayıcılığının olabilmesi için önce “kimliğinin” olması gerekiyor. Sonra da evrensel ölçütlerin içine bu “kimliği” koymamaya çaba harcamalısınız. Yoksa bugün çokça karşılaştığımız, “…gibi olan”ı yaratabiliriz ancak. Bu da bizi, sürekli olarak aldatıp, yanıltır!

Kimlikleri parlatmaya yönelten anlayış ve kavrayışların, bir özgürlük savaşımı içinde olduklarını haykırmaları, bir aldatmacadan öteye geçemiyor. Çünkü Özgürlük daralmak değil genişlemektir, geniş alanlara çıkmaktır. Kimlik duvarlarının dışına çıkmamayı savunmak nasıl özgürlük olacaktır? Onu daraltan yapısıyla, nasıl bir özgürlük alanı olarak kabul edeceğiz.

Bugün şiirimizde kimliklere yaslanan çok sayıda ürün ve yapıt var. Geleneğin içinden geçerken, orada bir yerde durmayı ve o yerden seslenmeyi marifet sanan çok kişi var.   Kabilenin, soyun, dilini ve kavramlarını kullanarak kurulan bir şiir var ortada. Geleneği ayağa kaldırmak üzere kurulan bir şiir var. Bu gelenekselliğin şiiri zenginleştirdiğini söyleyeneler var. Bunlar Türk Dil Kurumunun kuruluşundaki temeli tümden değiştirerek gelenekselliği dil düzeyinde geçerli kılarak, bulundukları noktada durulmasında direnlerin davranışlarıdır. 

Cumhuriyetle birlikte dünyaya açılırken kendi dilinizin, Türkçenin bilim, sanat, felsefe ve konuşma dili olarak kapsamını ve kaplamını genişletmekti Kurumun görevi. Bu konularda çalışmalar yaparak ön almak ve yol açmakla görevliydi. Ancak bugün bunu değil tam tersini yapıyor.

Yazın Dergileri sanatın ve özellikle şiirin nefes aldığı alanlardır. Çok sayıda şiir dergisi yayımlanıyor. Bunların yüzde doksanı geleneğe bağlı ve onu öne çıkarmaya çabalayan ve son yıllardaki hem parasal hem de kolaylaştırıcı yaklaşımlarla desteklenen dergiler. Şiirlerin önemli bir çoğunluğu geleneğe bağlı olanlar.

Oysa örneğin şiir bu konuda mevcut dergilerle yepyeni bir yola girebilir, girmelidir. Ne var ki

Şiirin böyle bir hamleye soyunabilmesinin gelenekle ve eski ile bağını koparması ve yeni bir yola girmesi gerekmektedir. Eskimiş, yıpranmış düşünce ve görüşlerin öne çıkardığı bir sanatın ve tabii şiirin en güzel örnekleri eskilerde duruyor. Onlardan daha üstününü şimdi ortaya koyamamanın ezikliği eskiye öykünme ile gideriliyor sanki.

M.Bahtin’den SÖYLEŞİM ve Çokseslilik kavramlarını ve bunların kapsamlarını öğrendik. Bu iki kavramın yazında kullanılışına ilişkin en güzel örnekler Dostoyevsky’nin yapıtlarında var. Dostoyevsky, bir betim yaparken o betimin konusunun anımsattıklarını ve düşündürdüklerini de yazısına katıyordu. Bu yönteme söyleşim adını verdi Bahtin. Sanki, yapıttaki kişilerle o kişilerin ya da yazılan konunun anımsattıkları ile karşılıklı konuşmaları ve tartışmalar yapılıyordu yapıtta.

Bu yöntem şiire Çoksesli Şiir olarak yansımıştır.

Çoksesli şiire ilişkin yapılmış ve yayımlanmış başarılı çalışmalar da vardır.[2]  Benim yapıtlarımda da bu konuda yazılar bulunmaktadır. Özellikle Şiiri Yeniden Düşünmek ve Yeniden Kurmak başlıklı yapıtımda bu konuya ilişkin yazılar vardır.[3]   

Çoksesli şiir konusunda felsefenin olanaklarını araştırmak önemli görünüyor. Konuyu enine boyuna ele alan yazılarım yayımlandı ve yayımlanıyor.[4]  Bu yazılarla konunun önemine dikkat çekmek istedim.

Bu konuya ilişkin bir tartışma ortamı oluşursa şiirimiz için çok ön açıcı olacaktır.

Çoksesli Şiir için önem taşıyan noktalar şunlar olabilir:

• Çoksesli Şiir, ilk elde metafiziği öne çıkarıyor.  Metafiziğin, ontoloji ile çatışan yanları var. Varlık, varlığın algılanması, alımlanması, dışavurumu, sözcük seçimi, yerleştirme ve düzgü aşamalarında metafiziğin yer yer araya girdiğine tanık olunacaktır.

   

• Ozan, varlığın tanınması aşamasında madde ile ele ele olmak durumundadır. Bu işlem, ontolojik yapıyı kurmaya yarıyor. Ontolojik yapının metafizikle ilişkisi olamaz.

   

• Algılama aşamasıyla alımlıma aşamalarında metafizik devreye girerek, ontolojik yapılanmadan başlanarak yeni, değişik ve değiştirip dönüştüren bir yapılanma oluşturulmalıdır. Ontolojik yapılanma kavranırken, maddeye değgin bilgiler ve verilerle karşı karşıya olan ozan, o verilerin ve niteliklerin bilincinde oluşan yansımaları saptamalı ve onların dışavurumu üzerinde yoğunlaşmalıdır.

   

• Bu yoğunlaşma, yeniden bir algı oluşturma ve o algının, alımlama düzeyine çıkarılması yani ozanın  malı haline getirilmesi, ardından da o yeni algı ve alımlanmış olanın dışavurumuna ilişkin sözcükler seçilip onlar arasında bir düzgü sağlanmalıdır.

• Bu düzgü kurulurken, diyalektiğin getirdiği olanakları kullanmak gerekiyor. Diyalektik, söylenmek istenene çok çeşitli boyutlan kazandıracaktır. Örneğin, Olumsuzlamanın Olumsuzlaması   kuramı söyleneceklere  yeni yeni boyutlar verecektir.

  Demek oluyor ki diyalektiği iyi kavramak, iyi şiir için ilk koşuldur.

   

• Diyalektik, doğru düşünmeyi sağlarken, doğru şeyler söylemeyi de gerçekleştirecektir. Şiirin,  Fuzuli’nin dediği gibi “elbette yalan” olmadığını sağlayan araçtır diyalektik.

   

• Şiir İçin Çıkarsamalar V. başlıklı yazımızda, Spinoza’nın Deleuze aracılığı ile yaşam kazanan görüşlerinin bu konuda yararlı olacağını düşünüyorum.

   

• Çok seslilik, ozanlar için yeni ve çok olanaklı bir alan olacaktır. Bu alanda kendiliklerini daha güzel,  daha kolay ve daha yeni olarak ortaya koymaları mümkün olabilecektir.

Çoksesli şiire ilişkin düşüncelerimizi pekiştirmeyi, Tozan Alkan, Harun Atak, Heves grubundan Ömer Şişman’dan örneklerle sürdürelim:

Öylesine çoktu ki yokluğun gerekçesi

Kokusu uykularıma sindi gece; barut

Gömleğime sığınmış kanayan bir yaraydı.

(Çeyiz Sandığı’m, Zaman ve Maske, s.24)[5]

Barutun yaptığı etkiyi anımsatıyor beden.

Tozan Alkan’ın Çeyiz Sandığı’m başlıklı bu şiirinde önce başlığın düzgüsünde ortaya çıkan boyutluluk dikkatimizi çekiyor. “Çeyiz sandığı” sözcesi bir birikimi, biriktirilmişliği ya da biriktirilmiş olanları anımsatıyor.  Sözcenin sonuna eklenen (-m) iyelik eki, bu birikmişliğin bir yandan da birinci tekil kişiye ilişkin olduğunu gösteriyor. Doğal olarak çeyiz sandığı sözcesinin gerçek anlamını da unutmamalı.

Şiirin öteki dizelerinde biriktirilememiş olmaya işaret ediliyor. Burada yokluk kavramı, anımsattıklarıyla düzgüde görev alıyor. Öte yandan birinci tekil kişiye ilişkin olan bu yokluğun, yoksulluğun, yani birikimsizliğin nedenlerinin çokluğundan söz ediliyor.

Yokluk ve yoksulluğun gerekçelere yaslanmasını seçmek ve bunu dışavurmak, kendini haklı çıkarmayı ve bir sorumluluk almamayı da anımsatıyor. Böyle düşünmenin gerekçesi, ikinci dizedeki /kokusu uykularıma sindi gecede/ düzgüsüne gizlenmiştir.

Yokluğun ve birikimsizliğin nedenleri üzerinde düşünme olanakları bu dize ile elimizden alınıyor sanki. Barut sözcüğü sığınmayı daha da artırıyor. Öyle bir etkisi oluyor ki o biriktirememişliğin baskı ve yoğunluğu baştanbaşa ve bambaşka bir şey oluyor: Kanayan bir yaradır o artık, bedende!  Bedendeki  değişim koku kavramıyla verilmek istenmiştir.

T.Alkan bu dizelerde, çeyiz sandığı sözcesi ile ortaya konan varlığın, ontolojik yapısından çıkarak birikimsizliğin, biriktirememiş olmanın insanda oluşturduğu değişim ve dönüşüme doğru yürüyor. Burada sözü edilen birikimsizlik, biriktirememiş olmak gibi durumun, insan bedeni üzerindeki etkilerine doğru kanat çırpan bir düzgü ortaya çıkıyor.

Şiirin sonra gelen bölümlerinde bu değişim ve dönüşümün getirdikleri, pişmanlıkları, sıkıntıları…yine yepyeni bir yoldan gidilerek dile getiriliyor.

Ten

Simyasında

Bekliyoruz

Başkalaşıyor

:

Şair ve şiir

Anlamın

Kesif pıhtısıyla

Örtünüyor nesne.

(Şairin Savaşımı, Gecel, s.19)[6]     

Harun Atak’ın bu dizelerinde ozanın ve şiirin macerasından bir kesit var.

Ozan, insan varlığının ontolojisinde duruyor, bekliyor.

Ozanın uğraşı budur, bu olmalıdır.

Ozanın durduğu bu yerde, hem kendisi hem de ürünü olan şiir değişiyor, dönüşüyor. Ancak anlamdan da bir türlü kopmuyor, kopamıyor.

 Anlamı taşımayı sürdürüyor. Nesne anlamın üstünü örtüyor. Anlam görünmüyor. Ancak ondan da vazgeçilemiyor. Bu işi ozan ile nesne gerçekleştiriyorlar.

Değişim ve dönüşüm de bu noktada gerçekleşiyor.

Şiir, böyle oluşuyor.

Şiirin bir tanıtım, bir betim olmanın çok ötesinde bir yerde durduğunun, durması gerektiğinin altı birçok kez çizilmiştir. Benim bu sözcüklerimle değil, Atak’ın sözcükleriyle ve düzgülemesiyle de söylenmiş oluyor.

Yedilir gece. Anne zanneder.

burçlanır çocuk.

zanneder ki anne vardır içinde.

başka kendinden neyi kurabiyedir.

Bilmez kendiliğinden.

(çocuk, hata devam ediyor, s.24)[7]

Ömer Şişman’ın bu dizelerinde düzgü ile bir değişim dönüşüm gerçekleştiriliyor. Yeni ve değişik bir algılama, alımlama ve düzgüleme biçimidir Şişman’ın kullandığı.

Çocuk, gece adım adım izlenir.

Çocuğun durumunu geceye uygun hale getirilmek için çırpınan anne…

Çocuk bu edimde çeşit çeşit boyutlar, burçlar edinir: uyur, işer, bağırır, mama ister falan…

Geceyi anne sanır.

Gece, anne ile olur sanır.

Burçlanmayı bekler. Kendi kendine nasıl başka şeyler kursun ki çocuk, kuramaz ki…

Tıpkı yetişkinlerin kurabiyeleri gibidir ona gece.

O kendiliğini bilmez.

Kendi kendine de bu durumun ayrımında olamaz. Kendiliğinden bunu duyumsayamaz.

Anne olmalıdır yanında.

Yukardaki açıklamalar şiirin anlattıklarıdır. Ozan, çocuğun gecelerdeki durumunu yaşıyor ve o algıyı şiirleştiriyor. Algı, çocuğun anne ile birlikte geceyi ancak yaşayabileceğine ilişkindir. Çocuğun ve annenin gecelerdeki edimlerini ozan, anne ve çocuk açılarından anlamlandırıyor. Çocuk, anne ile birlikte boyutlanmaktadır geceleri. Geceyi anne sanıyordur. Anne olmasa geceyi algılayamayacak ve o geceyi yaşayamayacaktır sanki. Anne olmadan olmuyor…

Çocuk ve anne ve tabii bir de gece işin içine girdiğinde oluşan manzara ortaya konuyor. Konuyor ya, bu ortaya konuş, gecenin yedilmesi, çocuğun burçlar kazanması, gecenin çocuk tarafından anne gibi alımlanması, onun yetersizlikleri, kendi kendisine yetemediği…gibi şeyler dışavuruluyor. Bu dışa vurumdan çıkan sonuç ise bambaşkadır. Bu kez değişim ve dönüşüm, bu yapı ile gerçekleşiyor.

Çoksesli Şiirin dayatması söz konusu olamaz.

Ne ki şiirin bu yola girmesi ve bu yönde çaba göstermesi gerekiyor.

Şiir, kendini yenilemelidir.

Şiirin kendini yinelemesine olanak tanınmalıdır.

Estetikçi İsmail Tunalı Hoca, Sanat Ontolojisi adlı yapıtında:

“Ontolojik yöntem, edebiyat eserini ses, ölçü, semantik, psikoloji, felsefenin ortak olarak araştıracağı ve onu bir kompleks (bütün) olarak kavramasıdır. Bu yöntem aynı zamanda objektif bir yöntemdir. Bu yöntemle edebiyat eserleri, şiir, roman vb. üzerinde yapılacak araştırmaların başarısına inanıyoruz. İnancımız, edebiyat eserinin ontik varlığından doğan bir inançtır. S.107-117” diyor.

Ayrıca, Dr. Yavuz Bayram[8] :

“Eski yeni ayrımı yapmaksızın bütün Türk Şiirini bu yöntem aracılığı ile yeniden ele almak ve incelemek gerektiği inancındayız” demektedir.

Bu akademik görüşler, bizim Çıkarsamalar üst başlığı altında yayımlamış olduğumuz ve yayımlamayı sürdüreceğimiz yazılarımızla yapmak istediklerimizin, akademik düzeyde de ele alındığını ve görüşümüzün paylaşıldığını gösteriyor.

Şiirimiz, yeni bir boyuta doğru kanatlandırılmalıdır.

Wittgensitein

Şiir satmıyor…

Şiir yapıtları da satmıyor…

Şiire ilişkin yapıtlar satıyor mu ki?

Ozanlar toplumdaki yerlerine göre değil ozanlıklarına göre mi öne çıkıyorlar sanki?

Ozanın, baksı, ermiş, doktor, şaman, öncü ve toplumun lideri olduğu günlerin ne denli gerisinde kalmışız da ayrımına varamamışız, hayret!

Toplumların en zor zamanlarında ozanların ve şiirlerin ve onlara yol gösterdiği, öncülük ettiği dönemleri çoktan aştığımızı biliyoruz da şiirsel eylemin yaratıcı ürünlerini ve onları üretenlerin bu denli arkalarda bırakılmasını hem kolay kolay anlayamıyoruz hem de kolay kolay benimseyemiyoruz.

Bir avuç şiir severle yetinmeyi hiç içimize sindiremiyoruz.

Bir avuç şiir severle yolumuzun aydınlanamayacağı gerçeği karşısında direnmek gerektiğini biliyor ve bu kartopunu hep birlikte yuvarlayarak büyük, büyük, çok büyük yapmak istiyoruz.

Şiirin kazandıracaklarından herkesin yeterince payını alması için çalışmak, aydınlatmak ve uyarmak gerektiğini hiç ama hiç unutmuyoruz.

Ayrıca böyle bir “nisyana” kapılmayı da insanlığa yedirmenin olanaksızlığını düşünüyoruz.

                                                               *

O.Paz;

“Doğal güzelliklerin, insanların ve olayların genellikle şiirsel yanları vardır. Değişimin yoğunlaşması anlamında şiirselliğin veri olduğu veya şairin yaratıcı arzusuna yabancı (olan) güçlerin ve anlık durumların billurlaşarak görünür hale geldiği an şiirselliğin içindeyizdir”[1]

Diyerek şiir uğraşının sınırlarını kabaca çizerken, şiirin verilerini de işaret ediyor:

Güzelliklerin, insanların, olayların şiirsel yanları….

Değişimin yoğunlaşması anlamında şiirselliğin veri olarak ortaya çıkması…

Şairin yaratıcı arzusuna yabancı güçlerin ve anlık durumların billurlaşarak görünür hale gelmesi…

Paz;

Güzelliklerin şiirsel yanlarının;

İnsanların şiirsel yanlarının;

Olayların şiirsel yanlarının;

Şiirle, şiirsellikle ortaya konabileceğini iri iri sözlerle belirtiyor.

Güzelliklerin ayrımında olmak için şiire ve şiirselliğe gereksinim vardır.

Ne olursa olsun gereksinim olmalıdır.

Bireyler ve toplumlar bu gereksinimi şiddetle duymalıdırlar.

Güzelliklerden habersiz ve güzellikleri yaşamamanın getirdiği/getireceği yozluğu, yüzeyselliği ve sevgisizliği duyumsamalıyız.

Yaşamın, salt yeme- içme ve boşalma ve bunlar için çalışma- çabalama demek olmadığının ayrımına varmanın başka yolu yöntemi yok ki!

İnsanların şiirsel yanlarını bilmeyen, buna gereksinim duymayanların yozluğunu ne yapacaksınız?

İnsanı, salt yararlanılacak ve kullanılacak bir güç olarak benimsemek değil midir bu algılama?

İnsanı böyle anlayanların kendi çıkarlarından başka bir düşünceleri olabilir mi?

Peki, nedir insanın şiirsel yanları denen şey?

Önce, yaşamdaki her şeyin onun eseri olması demektir.

Onun çaba ve emeği ile oluşmuş, kullanılabilir ve insana yarayan her şeyin onun eliyle yaratıldığını benimsemek demektir.

Bu durum, insanı benimsemeyi ve ona kendin gibi önem ve değer vermeyi getirecektir.

Böyle bir yaklaşım insana özgüdür ve ardından yardımlaşmayı, merhametli olmayı, sevmeyi, korumayı, paylaşmayı, desteklemeyi ve daha neleri neleri kazandıracaktır…

İnsansız ve insana yaramayan; insanla oluşmayan ve onunla bütünleşmeyen her şeyin ötelere atılacağı bir ortamı öyle kurabilirsiniz. Bunun başkaca bir yolu yoktur.

İnsan için olan düzenlerde her şey onun için düşünüldüğünden zorluklar, sıkıntılar ve yaşam sevincinden uzaklaşmalar en az düzeye indirilmiştir.

Yönetenlerin atacakları her adım, insan yararına ve hizmetine ilişkin olur. İnsanını sıkıntılara sokan kararları almak o yönetimlerin yapabileceği bir şey değildir, olamaz!

O yönetimler, insan için ve yine insanlarca oluşturulduklarından bu yoldan ayrılmanın yönetme denen şeyin yadsınması anlamına geleceği çok iyi bilinmektedirler.

İnsanı bir yana atan, onu yoran, özgürlüklerini kısıtlayarak onu iğneli bir fıçının içine girmeye zorlayan;  önce kendisini düşünen, ötekini arkalarda bırakan ve bu davranış ve ilişkilerinin tam tersini bağıra çağıra söyleyen bir yönetimin insani olduğu savlanabilir mi?

Yozlaşmayı ve yüzeyselliği öne çıkarmak, böyle yönetimleri kişisel çıkar için çalışmak gibi  bir çamura bulanmaktan başka bir çıkmaz sokağa çıkarmaz!

Olay denilince, en az bir nesne ile bireyin ya da bireylerle bireylerin ilişkilerini anımsıyoruz. Bu ilişkilerin içindeki güzellikleri gören şiirsellik ortamına olan gereksinimi ne yapacağız? Olayların şiirsel yanlarını hiç görmemek ve onların hiç ayrımında olmamak neler getirecektir bilmeye ve anlamaya gereksinimimiz yok mudur?

Olayların şiirsel yanlarını düşünerek onlara yaklaşmak, o olayları yaratan, içinde olan bireyler ve toplulukların şiirsel yanlarını düşünmek ve anlamak, olayları doğru anlamak ve doğru değerlendirmek anlamına gelir.  Doğru anlaşılan olaylara da doğru tanılar konabilir ve o tanılara göre önlemler alınabilir.

Ne ki, böyle bir çabası olmayanların çoğalmasını durdurmak için ne yapılması gerekiyorsa, eldeki güçlerle onu yapmak ve bundan hiç ödün vermemek gibi insanı/insanları, toplumu/ toplumları içinden çıkamayacakları derin ve karanlık çukurlara itmeyi getirmektedir ki bu da her şeyin özündeki insani yanı hiç görmemekten kaynaklanıyor.

                                                                *

Şiirin satmaması, ozanın görmezden gelinmesi, şiir yapıtlarının okunmaması yani, şiirsel ortamın yaşatılması ve yaşaması için hiç çaba ve anlayış gösterilmemesi…bu yoz ortamın oluşmasına hizmet ediyor.

Başka bir anlam içermiyor, taşımıyor.

Şiirsel ortama, birey olarak da toplum olarak da gereksinim duyulmalıdır. İnsanın insana, insanın doğaya, olaylara…bakışını ve onları anlamasını,  kavramasını; değerlendirmesini gerçekleştirecek olan budur.

İstediğiniz kadar zengin olun, istediğiniz kadar güçlü olun, olanaklarınız bol olsun böyle bir ortama yardımcı olmuyorsanız eğer; böyle bir ortamın oluşmasına ve yaşamasına hizmet etmiyorsanız; bu noktada bir çaba göstermeye gereksinim duymuyorsanız, tüm olanaklarınızı bir gün yitireceğinizi bilin!

Böyle,  olumsuz bir ortamın oluşmaması, oluşturulaMAMAsı, yukarıdan beri açıklamaya çalıştığımız şiirsel ortamın ayrımında olmayı ve onun getireceği sevgi, anlayış, kavrayış, merhamet ve huzur isteği ile çırpınmaya bağlıdır.

Yoksa yozluklarla, yüzeyselliklerle iç içe ve kucak kucağa olmak kaderdir, yazıdır.

Şiir, sözle yapılan bir çalışmadır. Şiiri kurarken ozan, sözcüğün ilk ve özgün anlamına geri döner. Düzyazıdaki gibi, sözcüğün özgün ya da yansımış anlamlarından salt birini almaz ve onu öyle kullanmaz.  Sözcüğü şiirine tüm anlam boyutları yayar, yatırır; artık o sözcük,  olgunlaşmış bir meyve[2] olmuştur sanki. Sözcük, şiir cümlesi içinde hem uzam, hem derinlik olarak şiire boyut kazandırmaktadır.

Düzyazı ile şiir arasında, sözcüklerin kullanımları ve içinde bulundukları metinlere katkıları bakımından bu ayrım, çok önemli görünmektedir.

Düz anlamın yeğlendiği düzyazıda boyut yoktur. Orada doğruluk, gerçeklik ve onun en açık biçimde anlatımı söz konusudur. Oysa şiir okuyucusu, her okuyuşta şiirden yeni ufuklar kazanacağından, hem şiirin işlevi, hem de ozanın gücünü ortaya koyabilmesi bakımından böyle bir niteme gereksinim vardır.

Ozan, algıladığı ham maddeyi, şiirinde neyin simgesi olarak kullanmak istediğine karar vermek durumundadır. Kararını verdiği andan başlayarak o ham madde alımlanmış yani ozanın malı olmuştur. Artık o, ham madde değildir; ozanın bilincinde evrilip çevrilerek neyi söylemek ve belki de anlatmak için o ham maddeyi kullanacağını düşünürken, o maddenin hangi sözcükle/sözcüklerle ortaya konulması gerektiğine de karar vermektedir. Şimdi, karşımızda ham maddenin kullanılacağı yere ve duruma göre alacağı biçimi gösteren bir söz/sözcük/ sözcük kümesi vardır. Ozan o sözü, algıladığı ham maddeyi anlatmak/göstermek/anımsatmak için okuyucunun önüne söz/sözcük/sözcük kümeleri koymuştur. Onları seslendirdiğinde en altta, tabanda yer alan algılamdaki ham madde, artık bu sözcüklere dönüşmüştür. Bu sözcüklerle yaşamaya başlamıştır. O ham madde değişip dönüşerek bu sözcüklerle yeni bir yaşama kavuşmuştur. ,

Bu işlemler sırasında ozan karşımıza, bir yaratıcı olarak çıkar. Ozan, yeni bir yaşam, yeni bir dünya getirmiştir. Getirdiği o dünya, kendine ilişkin bir dünyadır ve tektir, benzersizdir (öyle olmalıdır), bir tanedir.

Şiirin değiştirme ve dönüştürme işlevi böyle işliyor. Bu işleyişi kolaylaştıran öğeler vardır. Diyalektik, bunların başında yer alıyor. Diyalektiğin ilkeleri ve özellikle olumsuzlama ve olumsuzlamanın olumsuzlanması ilkesi çevresinde şiirin kurulumu  bir tür “inşa” halidir.

Ayrıca, sözün/sözcüğün/söz kümelerinin kullanılmasında, ozanın amaçladığı değişim-dönüşüm tasarımının önemli rolü vardır. Kullanılan sözel araçların söyleşime getireceği derinlik ve uzamsallık,  her zaman dikkat noktasındadır.

Bu konuda O.Paz’a kulak verelim:

“…madde şiirsel eylem sayesinde gerçek doğasına geri döner; madde, sanki özgürlüğüne kavuşmuştur. Sözcükler, sesler, renkler ve diğer maddeler şiirsel döngünün içine girer girmez bir dönüşüm başlar. Sözcükler bir başka şeye dönüşürler. Bu değişim ve dönüşüm, ’bir başka şey’in ‘aynı şey’ olması demektir.”[3]

“….insanları oluşturan şiirdir. Ozan, dilin ardından giderek onu bulur ve bu berrak kaynaklardan içerek giderir susuzluğunu. Toplum şiirde, varoluşun temeli ile onun ilk sözcüğü ile karşı karşıyadır. “[4]

Umberto Eco, bu konuyu,  biraz daha aydınlatıyor;

“Bir metnin gerçek anlamı yoktur. Tindall, bir sanat yapıtının bir aygıt olduğunu¸ yaratıcı da içinde olmak üzere, herkesin onu gönlünün istediği biçimde kullanabileceğini savunacak kadar ileri gidiyor.”[5]

Kişinin, yaşamın her uğrağında değer- kuramsal bir konum belirlemesi ya da kendisini değerler bakımından konumlandırması gerekir.

Yaşamak budur.

Söz konusu olan ‘konumlandırma’ kişiyi estetik açıdan, bedenleşmiş uzam açısından ve bedenselleşmiş zaman açısından aktif hale getirmesi anlamına geliyor.§ 

“Bedenlleşme”, kavramını eşelediğimizde karşımıza değişim-dönüşüm işlevi çıkıyor. “Bedenleşen” bir uzam ile “bedenleşen” zaman, “ben” ile değil “biz” ile ilişkilidir.  Bu ilişkinin parlatılması “evrenseliğe” giden yolun açılması demektir.

Bu durumda değişim ve dönüşümün “bedenleşmesi” tekilliği, benzersizliği getirirken, estetikle bütünleşince yeni bir dünya, yeni bir insan ve yeni bir yapı “inşa edilmiş” olmaktadır.

Şiir bunu sağlıyor, gerçekleştiriyor.

Baudelaire’in şu dizelerine bakalım:

Habil ırk, ye, iç ve uyu,

Gülümsüyor sana tanrının hoşnutluğu.

Kabil ırkı, sürün çirkefte

Ve öl sefalet içinde[6]

Habil ve Kabil öyküsünü* Baudelaire, /tanrının hoşnutluğu/ ve /çirkefte sürünmek/,  sefil (olarak) ölmek/ sözcük kümeleri ile simgeliyor.

Habil ile Kabil birbirlerini öldürüyorlar. Onların öyküsü, Tanrının hoşnutluğu ve çirkefte sürünmek, sefalet içinde ölmek biçiminde ortaya konan yeni bir yaşam oluyor. Bu yaşam yeni bir dünya kuruyor ve o dünya Baudelaire’e göre, yiyen, içen, uyuyanlarla, sefalet içinde olanların yaşadığı bir dünyadır. Bu dünyada birileri Tanrıyı hoşnut ederek mutlu olurken, diğerleri sefalet çukurlarında debelenmektedirler. Artık, emperyalist sömürünün ağır mı ağır pis kokusu sarmıştır ortalığı…

Şiir bu dönüşümü, başarılı bir biçimde gerçekleştirmiştir.

H.Marcuse, şiirin değişim ve dönüşüm işlevine şu açıklamalarıyla nokta koyuyor:

“Şiiri severiz, ama anlamayı da isteriz. Bunu ancak, senin simgelerini, eğretilemelerini, imgelerini, dilin sıradan terimleriyle yorumlayabiliyorsak yapabiliriz. Şairin söyledikleri sıradan dilin terimleriyle söylenebilecek olsaydı, belki de herkesten önce bunu kendisi yapacaktı. Şunu diyecektir: Şiirimin anlaşılması tam olarak sizin şiirimi çevirip içine oturtmayı düşündüğünüz o söylem ve davranış evreninin çöküşünü ve geçersiz kalışını ön gerektiriyor. Benim dilim başka  herhangi bir dil gibi  öğrenilebilir (gerçekte bu, sizin de öz dilinizdir.). O zaman görülecektir ki simgelerim, eğretilemelerim vb., simgeler eğretilemeler vb. değildirler. Ama tam anlamıyla söylediklerini demek istemektedirler.”[7]

Olayların şiirsel yanlarının da ayrımında olanlar şiirsellik ortamının ayrımında olanlardır ki onlar ozanlardır.

                                                              *

Şiirin satmaması, öyle göründüğü gibi bir metaın beğenilmemesi ve satılmaması gibi bir durum değildir, olmamalıdır.

İnsan, çevresindeki her şeyin, her durumun ve her olayın şiirsel yanını da görmek ve düşünmek zorundadır. Bu zorunluluğu duymamak, sevgi, saygı, merhamet, değer bilmek; sempati duymak ve empati yapmak gibi, insanı tanımlayan nitemlerden yoksun olmayı getirmektedir ki bu durum insanı yüzeyselliğin ve yozluğun ürküten karanlığına ve çıplaklığına mahkum etmek; hem yaygınlaşmasını hem de derinleştirerek, insanı ve onun bilincini görselliğin saniyelerle sınırlanan etkinliğine** tutsak etmek demektir.           

Bu tutsaklık kabul edilemez; şiddetle reddedilir ancak!

_______________________

** “Bana anlatıldığına göre, 1960’larda ortalama bir kamera hareketi- bir görüş alanı değişikliği, bir zoom, bir pan- 30”lik normal bir reklam filminde, her (7.5)”de bir kereden daha yüksek bir hızla yapılmazmış; bunun nedeni de insan algılamasının baş edebileceği optimum hız olarak görülmesi…

Oysa şimdi bu hız, (3,5)”de bire yükselmiş. Ben, bir takım reklam filmlerinde zaman tuttum, bu değişikliğin (2)”de bir yapıldığını bile gördüm. Bu (30)”de (15) değişiklik demektir.”

(Defter Dergisi, 17.sayı, s.11’dek,i Fredrik Jameson’la Anders Stephanson arasında yapılan görüşmeye ilişkin yazıdan  alıntı.)

(Muhsin Şener, Picasso’nun Güvercini,  Prospero y., Ank. 1994, s.39-40)

muhsinsener@gmail.com

Şiir ve şiir yapıtları konuşulurken çok sık duyduğumuz bir cümleyi başlığa koydum: gençliğimizde biz de şiir yazar, şiir okurduk! Yani, “sen benim şimdilerde şiire ilgi duymadığıma bakma; ben de gençken, şiir yazar, şiirler okurdum; ne sanıyorsun sen?” gibi bir karşı koyma cümlesi…

Şiirin salt gençlere seslenen bir şey olduğunu da açıkça ortaya koyan bir cümledir de. Yetişkinler şiir okumazlarmış gibi bir şey…

Ya da en azından, yetişkinlerle şiir arasındaki ilgi ile gençlerle şiir arasındaki ilgi ve ilişkiyi karşılaştıramayız bile. Karşılaştırmak abes olur, demektir bu…

Böyle bir yargının, şiirle ilgilenmenin getirilerinden yararlanmayı engellediğini hemen söylemeliyiz. Kimi kez, yetişkin olan birinin şiirle ilgilenmesini hoş karşılamayan ve onu bir çocukluk ya da gençlik rüzgarıymış gibi görenler de olabiliyor. Bu yaklaşım galiba Doğu kültürünün bir uzantısı… Doğu kültürü şiiri, ciddi bir iş olarak ya da ciddi bir alan olarak görmüyor. Galiba görmek de istemiyor. Şiirin ciddi bir iş olduğunu benimsediğinde değmeyecek bir şeyle ilgileniyormuş gibi geliyor Doğulu insana. Bu anlayışın altında belki de İslam toplumlarında şiirin yasaklar arasında yer alması da var. Bu yasağın “ayet”  olarak konmuş olması daha da güçlendiriyor bu ciddiye almama durumunu. Belki de şiirle ilgilenmenin, bir gençlik rüzgarı, çılgınlığı, deneyimsizliği, gençlerin, neyin ne anlama geleceğini bilemeyeceklerini falan filan söylemeye çalışan bir anlayış!

Peygamberin sağlığında, Arap toplumunun söze ve şiire verdiği değerin çok üst düzeyde olduğunu biliyoruz. Yedi Askı terimi, o zamanlara aittir.

Kutsal kitabın altı yerinde şiire ve şairlere değinildiği ve Şuara (şairler) adlı başlı başına bir surenin olduğunu düşünürsek, şiirin ne olduğuna ve şairlerin nasıl olması gerektiğine, kutsal kitap semantiği açısından gereklik olduğunu anlarız. Şiirin tek başına ne helal ne de haram olduğu, bunun o şiirin içeriği ile değişeceğini kavrarız. Aslında Peygamberin, şiire bakışı ile  Aristo’nun  şiire bakışı  arasında paralellikler de vardır.*

Şiirler, panayırlarda Kabe’nin duvarlarına asılır ve en çok beğenilenlerine ödüller verilirdi. Emre-ül Kays, bu şairlerin en ünlüsüdür. Daha çok kahramanlıkları, aşkı falan öven şiirlerdir bunlar.

Arap toplumunda yaşanan bu durum, Peygambere kutsal kitabın ayetleri gelmeye başlayınca, o ayetlerdeki ifade ve sözcüklerin birbirleriyle oluşturdukları bağdaşıklıklarla ortaya çıkan şiir cümleleri, Yedi Askı’da şiirleri bulunan şairleri tedirgin etmiş, panayırların bu alandaki etkinliklerine engel olmaya başlamıştır. Birçok şair,  kutsal kitabın sözleri karşısında, kutsal kitaptakilere benzeyen bir tek söz ya da cümle söyleyemiyordu.

Böyle bir ortamda konan bir yasaktır o yasak…

Eğer sözü edilen yasak konmamış olsaydı, bu durumun yeni dinin yayılmasına önemli ölçüde olumsuz etkiler yapacağı açıktı.

Bu önlenmiştir, o yasakla.

Ayrıca, Peygamberi hicveden şiirler söyleyen o şairlerin, hiciv ve şiirlerini dinlemek üzere çevrelerine, o günkü Arap toplumunun en ilkel yaşayan ve düşünen insanları olan bedevilerin toplandığı; ayette geçen ”şairlere gelince, onlara ancak azgınlar tabi olur.”  cümlesindeki “azgınlar” ın hicivleri ve şiirleri dinleyen bedeviler olduğu, ortaya çıkıyor.

Öte yandan;

“…İki şair karşılıklı olarak birbirlerini hicvediyorlardı. Çevrelerinde bulunan insanlardan bir grubu bunlardan birini desteklerken, diğer bir grup ta ötekine destek veriyordu. İşte bu ayetler bunun üzerine inmiştir.”**

“… bu ayetler üzerine bazı şairler, ağlayarak Peygambere geldiler ve  ‘ey Allah’ın elçisi, elbette Allah, bu ayeti indirirken bizim şair olduğumuzu biliyordu.’  diye sızlandılar. Bunun üzerine bu ayeti indirdi ve Peygamber de onları çağırarak ayeti okumuş ve inanların o azgınlar olmadığını söylemiştir.”*** 

Tüm bu alıntılar, şiire ilişkin bir yasaktan söz edilmediğini gösteriyor.

Bu durum, şiire ilişkin bir ana yasak olarak da algılanmamalıdır.

Arap toplumunda şiirin ne denli etkin olduğunun da altını çiziyor bu durum ne ki.

Şiir, değiştiren ve dönüştüren bir etkinliğin adıdır. Değişim ve dönüşümden sıkıntı duyacaklar vardır, olacaktır.

Yedi Askı’da yer alan ve beğenilen şiirlerin önemli bir bölümü aşka ilişkindir. Aşk temasının kadın cinsiyle olan ilişkisi, bu şiirlerde oldukça somut bir biçimde işleniyordu.                 

Aşk konusunun en çok şiirde işlendiği ve işlene işlene sakız  olduğu da  biliniyor.  Aşkı dile getiren sözlerin, söz kümelerinin toplumumuzun önemli bir bölümünce şiir olduğuna inanılıyor. Hatta şiirlik’in aşk konusunu içeren bir şey oldsuğunu söyleyenler bile var. Bu kişilerce şiirin matematiğini anlamanın  bir önemi de yoktur. Olabilir mi?

Yeter ki içinde aşk olsun! O, şiirdir işte!

Sanki aşk konusu şiirin “neliği”dir.

Evet, aşk ve şiir ilişkisi ana çizgileriyle böyledir.

Aşkın Metafiziği’ nde Scophenhauer, aşkı enine boyuna inceliyor ve değindiğimiz sorunlara yanıtlar buluyor.

Şöyle diyor filozof:

“….her aşk, daha belirlenmiş, daha özelleştirilmiş ve en dar anlamıyla  daha bireyselleştirilmiş bir cinsel içtepidir. Bu düşünceyi kabul eden bir kimse, günlük hayatta bütün çeşitlilikleriyle ve farklılıklarıyla bu içtepinin oynadığı rolü göz önünde tutarsa;

Hayata bağlılığın yanında en güçlü ve etkili bir eğilimi dile getirdiğini görürse; İnsanlığın gençlerden kurulu kalabalığının bütün düşünce ve güçlerinin en az yarısına sözünü geçirdiğini fark ederse;

Hemen hemen bütün insani çabaların biricik amacı olduğunu anlarsa;

En önemli olaylar üzerinde ters bir etki yaptığını;

En ciddi işleri bozduğunu;

Belli bir süre için en yüce zihinleri karıştırdığını;

Devlet adamlarının çalışmalarına ve bilim adamlarının incelemelerine burnunu soktuğunu;

Bakanların cüzdanlarına ve filozofların müsveddelerine güzel kadınların saçlarından kesilmiş lüleleri ve aşk mektuplarını sokmayı becerdiğini;

Her gün en feci ve karmaşık durumlar yarattığını;

En değerli bağlılıkları yıktığını;

En sağlam yakınlıkları hiçe indirdiğini;

Kimi zaman, hayatın da sağlığın da zenginliğin de edinilmiş mevkiin de mutluluğun da kurban edilmesini istediğini;

…kısacası yanıltıcı, bozucu, karıştırıcı ve yıkıcı bir şeytan gibi ortaya çıktığını fark ederse;

‘Bunca gürültü niçin?’ diye haykırmaz mı?”[1]

Diyerek nelere gücü yettiğini çok somut bir biçimde açıklıyor.

Bunlara ekleyeceklerimiz olabilir; ne ki çıkarabileceklerimiz yoktur.

Belki de bunlar az bile söylenmiştir, değil mi?

Filozof ;

“Bütün aşk maceralarının son amacı, gelecek kuşağın ortaya çıkarılması’ ndan başka bir şey değildir.”[2] Gibi bir kesin kanı ile sürdürüyor açıklamalarını. Ne ki  aşkın gelecek kuşaklara uzanan yanını unutmamalıyız.

Filozof açıklamalarına şöyle devam ediyor:

“Eros[3] ile bireyler arasındaki bağ, ölümsüzler ile ölümlüler arasındaki bağ gibidir. Erosun ilgilendiği şey sonsuz olandır. Bireyin ilgilendiği şeyse sonlu olan… Sadece bireylerin mutluluğunu-mutsuzluğunu ilgilendiren işlerin tümünden çok daha önemli işler yürüttüğünü bilen eros bu işleri, savaşların gürültü ve patırtısı, iş hayatının kargaşası, hatta örneğin veba gibi ortalığı kasıp kavuran hastalık(ların) yaşanması sırasında bile, yüce bir biçimde sürdürür ve gerekirse, manastırın ıssız hayatına bile sokar.”[4]

Birey tüm bunları, savaşların gürültü ve patırtılarına, iş yaşamının kargaşasına, veba gibi çok çabuk yayılan ve kırıp geçiren bir felakete, yasakların en üst düzeyde olduğu ve uygulandığı sanılan manastırın karanlıklarına karşın, niye göze alabiliyor?

Filozofun yanıtı tür ruhu’dur.

Yani, bireyin mutluluğu ile değil, insanlığın sürdürülmesiyle ilişkisinin altını çiziyor.  Erkek tarafından, yeterince tanınmamış olan bir karşı cinse duyulan yakınlığın, ancak aşkın derinden içerdiği türün devamı ile açıklanabileceğini söylüyor.

Birbirlerine aşık olanların, aşk adını verdikleri duygusal yoğunlukla karşılıklı olarak fiziksel kusur ve eksikliklerini tamamladıkları unutulmamalıdır. Bu oluşum, türün devamıyla açıklanabiliyor.

Öte yandan, erkek ile kadının, birbirlerine duydukları sevgiye karşın, erkeğin  kadını  aldatmasının, erkeğin bireysel yararı için değil, türün devamını sürdürmekten başka  bir şey olmadığı da vurgulanıyor.

Ayrıca burada kadının, aldatılmışlık duygusu içinde yaşadıklarının, türün devamına herhangi bir engel oluşturmadığı; ancak kadının,  o sürekliliği sağlayan erkeği yitirmiş olmaktan ötürü, bir aldatılmışlık duygusu içine girdiği de ekleniyor.

Tüm bu iç yapılanmalar, insan bilincinde oluşuyor ve yaşanıyor. Yaşanmasına da kimse ve hiçbir şey engel olamıyor.

Şimdi tüm yapılan bu açıklamaların şiirle ilişkisine gelelim.

Şiir, insan türünün devamına ilişkin aşkı, bireyin sözcüklerle dile getirmesinde en çok başvurduğu bir anlatım biçimidir.

Bireyin kişiselmiş gibi algılanan, karşı cinse duyduğu sevgi, türün sürdürülme içtepisinin baskısıyla, tüm karmaşalara, kargaşalara, sıkıntılara karşın, egemenliğini sürdürüyor. Bireyin, bilinçaltında kendi isteğiyle değil, ayrımına varmadığı, varamadığı, varamayacak olduğu içtepinin baskısıyla yaşadıklarının, türün sürdürülmesi duygusunun otoritesine yenik düşmüş olmasından ötürü duyduğu mutluluğu-mutsuzluğu en uygun sözcüklerle dışa vurmasıyla oluşuyor şiir.

Aşkı işleyen şiirlerin çokluğu, bu mutluluk ve mutsuzlukların her bireyin yaşamına somut olarak yansımasıyla ilişkisi bulunduğunu düşünüyorum. Birey, yaşamın sürdürülme içtepisinden kaçamıyor, kendini onun otoritesine boyun eğmeğe koşullanmış görüyor. Bu duygunun egemenliğini, en çok gençken sürdürdüğü bilindiği için, “gençken biz de şiir yazar, şiir okurduk” demek bir alışkanlık haline gelmiştir.

Bu alışkanlık şiirle alışverişte bulunmamanın getireceği yüzeyselliklerin bir örtüsü oluyor.  Post-modern zamanlarda  bu örtü, yüzeysellikleri örtmek için bulunmayan bir Hint kumaşıdır. Sığlığı ve tembelliği sürdürmek, kolayı seçmek olduğundan, değişim ve dönüşüme karşı çıkılabiliyor. “Kullandığınız sözcük sayısı kadar etkiniz ve ağırlığınız vardır.”  diyen Wittgensitein, sözün insana  uzamsal ve derinlikli  bir dünya kazandıracağını söylemesinin  altında,  değinmiş  olduğumuz bu 

 y  o  z  l  u ğ  u n  bulunduğunu  hiç unutmamalıyız.

Şiirin gücünü ve verilerini birkaç yazıdır anlatmaya çabalıyorum.[5]   

Bunu sürdüreceğim.

Kuşakların, şiirin hamurunda yoğrularak yetiştirilmelerinin, onları

i  n  s  a  n  l  a  dolduracağını hep birlikte  haykırmak zorundayız!

Öznellik konusunda Spinoza’ya başvurma zorunluğu vardır. Çünkü o, öznellik konusunu “arzu insanın özüdür” diyerek “…her şey kendinde kaldığı sürece varlığını sürdürür” diye de ekliyordu. Bu açıklama, bireyin kendini öne çıkarmasını ve kendi varlığını korumasındaki tutumunu ortaya koyuyor.[1] Bu arada “istenç” ile “arzu” arasındaki ayrıma da dikkat çekerek, beden ile ruh arasındaki birliğin,  bütünlüğün önemine ve gerekirliğine de işaret ediyor. Bu bütünlük anlayışı algının alımlamaya dönüşmesi sırasında insanın, istenci ile arzusu arasında kendini yitirmeden, bilinçdışının etkisine de yenilmeden, kendi malı olan alımlamasının önemini de vurguluyor. Böylece insanın bedeni ile bilinç dışının birliği ortaya çıkıyor ve bir bütünlük oluşuyor ki bu bütünlük dünyayı doğru kavramak demektir.

Marx’ın 11.Tezinde işaret edilen “dünyayı yorumlamak değil değiştirmek esastır.” Ancak bu, bütünlük içinde gerçekleştirilebilir. Değiştireceğinizin neliği sizi her şeyden önce ilgilendirmelidir.

Şiirde, bu anlayışın, bilinç dışı ile insanın kendisi arasında, insan olmayı da unutmadan, ıskalamadan algılayıp, alımlamasını ve onu sözcüklerle dışavurmasını bu ölçü içinde gerçekleştirmek gerekiyor. Bu, insanın, özünü unutmadan, ihmal etmeden, onunla birlikte algılayıp alımladığı dünyayı ve şeyleri anlatmasında ya da dışavurmasında hiç vazgeçilemeyecek bir ölçü olmalıdır.

Burada, “Spinoza’nın, öznellik tutkusu içinde, algılama ve alımlamayı önerdiği…”gibi bir eleştiriyi duyar gibiyim. Ne ki bu eleştiri de hemen dünyayı ve şeyleri algılamakta bütünlüğün, tamlığın önemini anımsıyor. Değişim ve dönüşümü ancak bu yolla gerçekleştirebileceğimizi de hiç unutmuyorum. Eğer şiir, bir değişim ve dönüşümü sağlamıyorsa neden yazılmış olacaktır ki? Bu soru usumda hep kıvrılı duruyor.

Deleuze, Spinoza’nın olumlu sonsuzluk kavramı üzerinde duruyor.[2] Bu kavram, algının olumlanmasından sonra, o olumluluğun sonsuzluğu içinde saf, katışıksız, yansız ve tarafsız bir düşüncenin oluşmasına olanak sağlıyor.

Olumlu sonsuzluğun sağladığı olanak alanı içinde ozan, algıladığı ve kendinin haline getirdiği dünyayı ve şeyleri; o şeylerin anımsattıklarını, düşündürdüklerini, sözcüklerle “ifade ederek”, yani var ederek, ortaya koyarak, sözcüklerle o şeyleri varlık haline getirerek sunabilmektedir. Bu olanak az şey midir bir ozan için, bir sanatçı için? Deleuze’ün Duyumsamanın Mantığı’nda ressam Bergson’un tablolarını yorumlarken altını çizdiği, bu alanla ilgili çalışmalar örnek olarak elimizin altındadır.

Sözü edilen olumlu sonsuzluk ortamında ozan, sözcüklerle dışa vurduğu tözlerin yanına yöresine kimi sıfatları koyarak çok boyutlu değişim ve dönüşümler yaratabiliyor.

Örneğin:

Yeşil taşlı yüzüğü olan kız geliyor.

Düz tümcesinde, “yeşil” sıfatı yerine “kırmızı, mavi, sarı, eflatun vb.” sıfatları koyarak ya da kullanarak yepyeni boyutlar elde edilebiliyor. Ayrıca, “geliyor” yüklemini, “ göründü, koşuyor, görünüyor” ya da örneğin “göründü, görünecek, görünmeli, görünür, görünmez, görünebilir, görünüverdi vb.vb.vb.” kullanarak da akılsal, kipsel ve gerçek boyutlar ekleme olanakları vardır, bulunmaktadır.

Sanatçının bu olanakları kullanması gerekiyor. Her şeyden önce de böyle olanakların yaslandığı bir düşünce tabanının ayrımında olmak ve o bilince varmak gerekiyor.

Yoksa gençliğimizde biz de şiir okur, şiir yazardık düzeyine tutsak olmaktan kurtulunamaz.

İslam tasavvufunda, “tasavvuf” kavramının oraya koyduğu bütünlük, Spinoza’nın işaret ettiği şeydir. Ne ki, İslam ölçüleri içinde bakıldığı, anlaşıldığı ve yorumlandığında başka bir şey ortaya çıkıyor.  Spinoza’nın açıkladığı bütünlük, evrensel ve sınırsızdır; olumlu sonsuzluk kavramında olduğu gibi.

Ancak “vahdet-i vücut” diye adlandırılan tasavvuf ilkesindeki İslami kavramla “tevhid”, birlik, teklik, tekliğe ulaşmak kavramlarının üst üste oturabileceği bir benzerlik de gözden kaçmıyor.

Örneğin, aynaya baktığınızda kendinizi görürsünüz. Bu olayda ayna, aynaya bakan ve aynada görünenler vardır. Olayın öğeleri bunlardır.

Burada ayna, aynaya bakanı yutar. Artık aynaya bakan yoktur. Elinizi aynaya doğru uzatıp görüntünüzü ne denli tutmaya çalışırsanız çalışın bir türlü tutamazsınız. Çünkü aynadaki görüntüdür ve gerçek değildir. Gerçeğin görüntüsüdür. Artık isterseniz aynaya bakanı ve aynadaki görüntüyü anlatabilirsiniz. Anlatırken sözcüklere başvurursunuz. O sözcüklerle gerçek varlığı ve aynadan yansıyan varlığı dışa- vurabilirsiniz. Bu dışavurma çabanız ya ontolojik olacaktır ya da mantıksal. Ontolojik olarak varlığı anlattığınızda, gerçeği ortaya koymuş oluyorsunuz. Bu, somut bir haldir. Yansıyan görüntü ise somut değildir, soyut bir şeydir. Ne ki mantıklıdır, usa yatkındır, usla açıklanabilir.

Burada, Deleuze’ün türüm* adını verdiği bir olay daha vardır. Türüm, gerek ontolojik olarak gerekse mantıksal olarak ortaya konulabilen varlığın yansımalarıdır. Bu yansımalardan kendinizi kurtaramazsınız.  Çünkü gerek gerçeklik ve gerekse onun aynadaki usa uygun ölçü ve çizgileri olan varlığın size anımsattığı şey/ şeyler vardır. Bunlar da tıpkı aynadaki görüntüler gibidir. O görüntülerin size ilişkin yanları da olabilir. Ve belki de bu yanda olanlar, sizi o gerçeklikten ve aynada yansıyandan çok daha fazla ırgalamaktadır; ırgalayacaktır, kimbilir…?

Şimdi, bu yansıyanlar sizinle ilgili değil midirler? Bu yansıyanlar, belki de gerçekliklerden ve aynada yansıyanlardan daha çok sizi oluşturuyordur; sizi var etmektedir, kimbilir…?

Picasso, Guernika’yı, İspanya iç savaşında yaşanan çılgınlığı anlatmak üzere çizip boyarken o savaşın, üzerinde bıraktığı, anımsattığı, düşündürdüğü yansıyan şeyleri çizmemiş miydi ki? Bu tablo, somut bir durumu yaşarken, bire bir alınmış bir tablo değil ki. Bu tablo, “aynaya bakanın ve aynada görünen”in, Picasso adlı ressamın bilincine ve bedenine yansıyan türümlerden başka nedir ki?

Guernika’nın sağ üst köşesinde, canhıraş kişneyen at, sol üst köşesindeki boğa, ne yapacağını bilemeyen adam figürü ve öteki figürler…

Tüm bunlar, yansıyanların Picasso’ca ortaya konulmasıdır.

“Austzwitz’den sonra artık şiir yazılamaz” diyen Adorno, bu sözcükleri kullanarak Austzwitz’in, kendi bilincinde yarattığı fırtınayı yani yansımayı ortaya koymuş olmuyor mu?

İnsan, nesnellik ile öznelliği birlikte yaşıyor ve kendinde topluyor. Nesnellik de öznellik de birlikte bir bütünlük oluşturuyorlar. Bu bütünlük insanda, özbilinç dediğimiz şeyi kuruyor. Özbilinç, insana bir yön ve alan gösteriyor ve o alan içinde var olmasını sağlıyor. O özbilincin yarısı somut ise öteki yarısı da soyuttur ve o soyutluk insanın insani yanıdır.

Nesnenin zamana bağlı yanlarını unutamayız. Örneğin sabah gölgemiz batıya doğru düşer. Öğleyin ise ayaklarımız bastığı yere…Akşam olunca gölge, doğuya doğru durur ve uzar. Sabahları da batıya doğru uzadığını görürüz gölgenin. Burada, somut olan insan, sabah, öğle, akşamki gölgeleriyle nasıl ve hangi içerikte şeyleri söyleyecek, anlatacaktır? Bu üç durumun hangisi gerçektir? Hangisi gerçek değildir?

Bu sorulara, sabah gerçektir ya da öğledeki durum gerçektir yahut akşamki gerçektir gibi bir yanıt verilebilir mi? Verilemeyeceğine göre bunların tümünü var olan olarak kabul etmek ve onun üzerinden konuşmak ve düşünmektir doğru olan.

Husserl’in içkinlik konusunda yaptığı ayrımda, reel içkinlik ve kendiliğinden verilmiş içkinlik olarak iki boyuttan söz ediyor.[3] Fenomenlerin ortaya konulması ile reel içkinlik, onların görüntülerinin yansımalarından doğan, oluşan, akseden, hayal ettiren, düşündüren vb. vb. vb. şeylerin ontolojik, epistemik, pedagojik, etik, siyasal yanları üzerinde görüşler, düşünceler oluşturmak, kurmak; böylece de bir söyleşim ortamı kurarak bireyleşmeyi gerçekleştirmek olasılığı vardır.

Kant, Marsel, Spinoza vd. bu konuda son derecede yol verici ve ışık tutucudurlar.

Özellikle ozanların, gerçekliğin yansımalarını ele almasının; nesnellik ile öznelliğin dünyayı ve şeyleri bir bütünlük içinde değişim ve dönüşümü ortaya koyma çabasının önemini gözardı etmemeleri gerektiğine inanıyorum. Filozofların bu konularda oluşturdukları düşüncelerden  haberli olmalarını çok önemsiyorum.

Sanatçının, geçici heveslerden, geçici ve sonlu çabalardan uzak olması, onlara yüz vermemesi gerekiyor galiba. Böyle davranılmadığında ömürsüz ve o an için oyalayan bir şeyler yapmak gibi bir sonuca ulaşılıyor ki bu, insanı yozlaştıran ve giderek yok eden bir boş çaba olurdu. Yaşama yapılmış bir büyük ihanet!